PSİKOLOJİDE ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ  

Posted by İSMAİL CAN in

PSİKOLOJİDE ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ
a. Betimleyici ve Tanımlayıcı Yöntemler
b. Deneysel Yöntemler
c. İstatistiksel Yöntemler
Deneysel Yöntemler
Deney, incelenmek istenen olayın araştırmacı tarafın¬dan yapay olarak hazırlanan koşullarda (çoğunlukla laboratuvarlarda) oluşturulmasıdır. Deneysel yöntemin amacı, olaylar arasındaki sebep-sonuç ilişkilerini belirle¬mektir. İnsan davranışlarını inceleyen psikoloji de de¬neysel yöntemi oldukça sık kullanır. Doğa bilimlerinde olduğu gibi, psikolojiye konu olan olaylar arasında da se¬bep-sonuç ilişkisi vardır. Deneysel yöntem, bu sebep-sonuç ilişkilerini ortaya çıkarma çabasındadır.
Psikolojik olaylar arasındaki sebep-sonuç ilişkileri, fizik, kimya, biyoloji bilimlerindeki kesinliği taşımaz. Çünkü insan davranışlarında bireyin biyolojik özellikleri, geç¬miş yaşantıları, o an içinde bulunduğu içsel durum, yaşa¬dığı çevre gibi pek çok etken söz konusudur ve bu etken¬lerin her biri farklı bireyleri, farklı şekilde etkiler.
Deneysel yöntemin aşamaları
Deneysel yöntemin psikolojideki uygulamalarını anlaya¬bilmek için bilimsel araştırmalarda izlenen genel meto¬dun ve bazı kavramların bilinmesi gerekir. Bilimsel araştırmalarda izlenen yol kısaca;
Gözlem --> Hipotez (Varsayım) --> Deney --> Yasa (Genelleme) şeklindedir.
Gözlem: Araştırmacının olayı nesnel ve sistemli bir şe¬kilde incelemesidir.
Örnek: Sessiz bir ortamda çalışan öğrenciler, daha başarılı ol¬maktadır.
Hipotez (Varsayım): Olayın sebebi hakkında yapılan, doğruluğu henüz ispatlanmamış geçici açıklamalardır.
Örnek: Öğrencilerin zeka ve okul başarı düzeyleri denk olmak koşuluyla, çeşitli uyarılardan arındırılmış bir çalışma orta¬mı, okuduğunu anlama oranını artırır.
Deney: Hipotezin doğruluğunu ispatlamak veya çürüt¬mek amacıyla yapılan çalışmalardır.
Örnek: Zeka ve okul başarıları denk 2 grup öğrenciden 1. grup sessiz bir ortamda, 2. grup gürültülü bir odada aynı ma¬kaleyi okuyorlar. Daha sonra onlara, okudukları makaley¬le ilgili sorular soruluyor. 1. gruptaki öğrencilerin daha ba¬şarılı olduğu görülüyor.
Hipotez desteklenmiştir (doğrulanmıştır). O halde, uya¬ranlardan arındırılmış bir ortamın okunanı anlamayı ve dolayısıyla başarıyı artırdığını söyleyebiliriz.
Yasa (Genelleme): Olaylar arasındaki düzenli ilişkiyi saptayan ve bir durumun zorunlu olduğunu ifade eden önermelerdir. Yasalar olayların gidişinde bir değişmezlik ve zorunluluk olduğunu ifade eder, olağan dışına yer vermez.
Örnek: Normal basınç altında su 100 °C de kay¬nar.
Değişken: Yaş, cinsiyet, zeka gibi deneyden deneye farklı değerler alabilen nesneler, durumlar ve özellikler¬dir. Değişkenler ikiye ayrılır:
Bağımsız Değişken: Araştırmacının denetimi altında değerleri değiştirilen ve araştırmada etkisi incelenen faktördür.
Bağımlı Değişken: Araştırmacının denetiminde ol¬mayan, bağımsız değişkenin aldığı değerlere göre deği¬şim gösteren faktördür.
Ara Değişken : Bağımsız değişken dışında sonucu etkileyen faktörlere ara değişken denir. Başka bir deyişle, bağımsız ve bağımlı değişken arasındadır.
Olaylar arasında sebep-sonuç ilişkisi kuran deneysel yöntemde, bağımsız değişken olayın sebebini, bağımlı de¬ğişken ise olayın sonucunu gösterir.
Etkisi araştırılan (bağımsız) değişken, araştırmacının de¬neydeki gruplara farklı şekillerde veya farklı düzeylerde uyguladığı değişkendir.
Örneğin, uykusuzluğun zihinsel faaliyetler üzerindeki et¬kisinin incelendiği bir araştırmayı ele alalım. Bu araştır¬mada zihinsel faaliyetler üzerinde etkisi olduğu düşünü¬len "uykusuzluk" bağımsız değişken, uykusuzluktan et¬kileneceği düşünülen "zihinsel faaliyetler" ise bağımlı değişken olur. Deneysel yöntem bize sebep-sonuç iliş¬kisini verdiğine göre, bu araştırmada "uykusuzluk" se¬bep, "zihinsel faaliyetler" ise sonuçtur.
Daha önceki örneği ele alırsak, çalışma ortamındaki gürül¬tü veya sessizlik bağımsız değişken, okuduğunu anla¬ma oranı ve başarı ise bağımlı değişkendir.
Deney ve Kontrol Grupları: Psikoloji deneylerinde ge¬nellikle iki grup kullanılır: Deney ve kontrol grupları.
Deney Grubu: Etkisi incelenmek istenen bağımsız değişkenin, araştırmacının kontrolü altında uygulandığı gruptur.
Kontrol Grubu: Günlük yaşam koşullarının değiştiril¬mediği, bağımsız değişkenin uygulanmadığı gruptur.
Deney sonucunda, bağımsız değişkenin uygulandığı de¬ney grubu ile bağımsız değişkenin uygulanmadığı kont¬rol grubunun davranışları karşılaştırılır. Eğer aralarında bir farklılık varsa, bu farkın deney grubuna uygulanan bağımsız değişkenden kaynaklandığı düşünülür.
Deney ve kontrol grupları arasında bu karşılaştırmanın yapılabilmesi için;
- gruptaki bireylerin yaş, cinsiyet, zeka, sosyoekonomik durum gibi özellikler açısından birbiri¬ne denk olması ve
- deney koşullarının her iki grup için de aynı olma¬sı gereklidir.
Yoksa farklı özellikler taşıyan ve farklı koşullarda test edilen grupların karşılaştırılmasından geçerli sonuç¬lar elde edilemez.
Örnek:
Öğrencileri övmek yoluyla motive etmenin, matematiği daha iyi öğrenme üzerinde etkisi araştırılıyor. Bu amaç¬la yaş, zeka, eğitim, matematik bilgisi, öğretmen yeterli¬liği gibi başarıyı etkileyebilecek özellikler açısından birbi¬rine denk iki grup oluşturuluyor. Aynı öğretmen, aynı matematik konularını, aynı yöntemle anlatıyor. A gru¬bundaki öğrencilerin konuyla ilgili başarılı çalışmaları övülürken, B grubundaki öğrencilere onları motive ede¬cek hiçbir şey söylenmiyor. Birkaç gün sonra yapılan sı¬navda, A grubundaki öğrencilerin daha başarılı oldukları görülüyor.
Bu deney düzeneğinde, gruplardan birine uygulanıp di¬ğerine uygulanmayan "övme davranışı" bağımsız değiş¬ken; övme davranışına bağlı olarak ortaya çıkan "matematik dersindeki başarı" bağımlı değişken; övme davra¬nışının uygulandığı A grubu deney grubu; övme davra¬nışının uygulanmadığı B grubu ise kontrol grubudur.
Örnek:
Ücret tarifesinin üretim miktarı ve kalitesi üzerindeki etkisini incelemek için bir fabrikada çalışanlardan, yaş, cinsiyet, eğitim düzeyi, yapılan iş ve çalışma süresi bakımından birbirine denk iki grup oluşturuluyor. Gruplardan birindeki bireylere ürettikleri parça başına, diğerindekilere ise haftalık olarak sabit miktarda ücret ödeniyor.
Bu deneyde parça başına ücret alan grup deney, haftalık ücret alan grup ise kontrol grubudur. Ücret ödeme şekli bağımsız değişken, verimin artıp artmaması bağımlı değişkendir.
Örnek:
Süt İçersen Sağlıklı Olursun Çalışırsan Başarırsın

Bağımsız bağımlı bağımsız bağımlı
değişken değişken değişken değişken
Deney Metodu
1.Klasik Deneysel Yöntem: Bu yöntemde deney ve kontrol grupları vardır. Deney grubu işleme tabi tutulur ve kontrol grubuyla karşılaştırılarak bir sonuca ulaşılmaya çalışılır.
Örneğin; öğretimde yeni tekniklerin etkililiğinin ölçülmesi,sınıftaki öğrenci sayılarının, öğrenmedeki etkisi gibi.
Gruplar rasgele oluşturulur. Araştırmada kontrol yüksektir dolayısı ile içsel geçerlilik yüksektir. Dışsal geçerliliği düşüktür çünkü laboratuar ortamında elde edilen veriler gerçek yaşamda geçerliliği zayıf olabilmektedir.
2.Yarı Deneysel Yöntem: Genelde gönüllü katılımcılar araştırma örneklemi olarak seçilir bu yüzden araştırılan evren temsil edilmeyebilir. Araştırmalar doğal ortamda yürütüldüğünden dışsal geçerlilik fazladır. İçsel geçerlilik deneysel yönteme göre zayıftır. Gruplar ölçülerek oluşturulur. Araştırma uzun zaman dilimi içerisinde sürdürüldüğünden pahalıdır.
Bilimsel araştırma yöntemleri:
Bilimsel bir araştırmanın safhalarından biri de yöntem ve tekniklerin seçilmesi ve uygulanmasıdır. Burada yöntemden anlaşılması gereken husus daha ziyade bilimsel bir araştırmanın çeşitli safhalarında uygulanabilecek teknikleri sistematik bir biçimde düzenlemektir.
Araştırma yöntemi, araştırmanın amacını gerçekleştirmek için kullandığı genel yaklaşımdır. Bir yöntem çerçevesinde bir ya da daha çok veri toplama tekniği kullanılabilir.
Bilimsel yöntem kavramının iki anlamı vardır; zihinsel bir etkinlik olan bilimsel düşünce ve eylemsel bir etkinlik olan bilimsel araştırma. Bilimsel düşünce yöntemi, bilim adamlarının evreni anlamak amacıyla olguları betimlemek ve açıklamak için giriştikleri zihinsel etkinliktir. Bilimsel araştırma yöntemi ise, bilimsel düşünce yönteminin ışığında olguları betimlemek ve açıklamak için girişilen pratik bir etkinliktir. Bu iki süreç bir bütünün iki öğesini oluşturmaktadır. Hem zihinsel bir süreç hem de pratik bir inceleme süreci olan bilimsel yöntem betimleme ve açıklama niteliklerine sahiptir.
Bilimsel yöntemin güvenirliği ancak ve ancak kullanılacak veya seçilecek tekniklerin uygunluğu ile mümkündür. Bu nedenle yöntem veya zihinsel süreç ile kullanılan teknik arasında bire bir, bir uygunluk olmalıdır. Bilimsel ve olumlu yöntem düzenli düşünmeyi, bilgi edinmede belirli kural ve yollardan yine düzenli bir şekilde yararlanmayı ve bunu daha güvenilir ve verimli kılmak için gerekli alet ve teknikleri bulup kullanmayı ve geliştirmeyi ifade eder. Bilim dilinde gözlem ve deney yolu ile doğrudan doğruya olayların incelenmesini amaç edinen araştırma yoluna olumlu yöntem denilir.
A Bilim Yönteminde Aşamalar
B Sorunu Belirleme
C Gözlem
D Hipotez
E Hipotez Testi
Bilimlerin gelişmişlik düzeyleri ile işlevleri arasında bir paralellikten bahsedilebilir. Daha gelişmiş olan bilimler daha çok kontrol işlevini yerine getirebilen bilimlerdir. Daha az gelişmiş olan bilimler ise daha az kontrol olanağı olan bilimlerdir.
Örnek: Matematik, sayıları kontrol altında tutabilmekte, istediğiniz şekilde ve yolda ‘’2’’ sağlayabilmektedir. Bu yüzden en gelişmiş bilim sayılmaktadır. Fen bilimleri sıralamada ona yakın bir yerde bulunmaktadırlar. Ardından biyoloji, sonra sosyal bilimler gelmektedir. Biyolojide yordama, psikolojide açıklama işlevi ağırlıktadır.
Her bilimin kendine özgü bir konusu olduğundan bilimler konularına uygun yöntemleri geliştirmek zorunda kalmışlardır. Nitekim , maddeyi inceleyen fizikle, canlıyı inceleyen biyoloji aynı yöntemleri kullanmazlar. Bunlar gibi , organizmaların davranışlarını inceleyen psikoloji de konusuna uygun yöntemleri kullanır.
Bu fonksiyonlar dikkate alınarak gelişim psikolojisinde inceleme yöntemleri üçe ayrılabilir:
1. Betimsel yöntemler
2. Deneysel yöntemler
3. Korelasyonel yöntem.
Betimsel yöntemler daha sonra geniş olarak ele alınacaktır.
Deneysel yöntemler: Deney yöntemi laboratuvar içinde olduğu kadar, laboratuvar dışında da kullanılabilir. Dolayısıyla bir deney sırasında, değişik psikoterapi yöntemlerinin etkilerini, bu yöntemleri farklı fakat benzeri duygusal bozukluklara sahip insan grupları üzerinde deneyerek araştırmak mümkündür. Deney yönteminde önemli olan yer değil, mantıktır. Bu böyle olmakla birlikte, bir çok deney özel laboratuvarlarda gerçekleştirilir bunun da başlıca nedeni, koşulların kontrol edilmesi için özel gereçlerin, bilgisayarların ve başka aygıtların gerekli olmasıdır.
Değişkenler üzerinde tam bir kontrolün sağlanabilmesi, deney yöntemini diğer gözlem yöntemlerinden ayırır. Eğer deneyi yapan kişi öğrenme yeteneğinin, kişinin uyku süresine bağlı olup olmadığını bulgulamaya çalışıyorsa, değişik denek gruplarının geceyi laboratuarda geçirmesi sağlanarak uyku süresi kontrol edilebilir. İki grubun sırasıyla saat 23:00'te ve 01:00'de uyumasına izin verilirken, 3.grup sabah saat 04:00 kadar uyanık tutulabilir. Deney yapan kişi , tüm denekleri aynı saatte uyandırıp hepsine aynı öğrenme işini vererek daha fazla uyku uyuyan deneklerin görevin üstesinden daha çabuk gelip gelmediklerini belirleyebilir.
Korelasyonel yöntem: Korelasyon, iki dizi puan ya da ölçüm arasındaki karşılıklı ilişki anlamına gelir. Başka bir deyişle, elde edilen değerler, özellikle, puanlar arasındaki bağıntıyı gösterir. Psikolojide çok kullanılan yöntemlerden biridir. Örneğin, şu soruların cevaplandırılmasın da korelasyon kullanılır: Ölçülebilen beden özellikleri ile karakter arasında nasıl bir ilişki vardır ? Şişman olmakla, başkalarına hakim olma eğilimi arasında bir bağıntı var mıdır ? Okulda alınan üstün notlar zeka derecesine bağlı mıdır ? İçe dönüklülükle sanatkarlık arasında bir ilişki var mıdır ?
Aralarında bağlantı bulunan iki cins verinin ya da değerin değişme yönleri aynı ise korelasyon pozitif , bu ilişki ters yönde ise bu takdirde korelasyon negatif olur.
BETiMSEL YÖNTEMLER
Betimsel yöntemler bir davranışın, bir olayın , bir ilişkinin betimlenmesini sağlarlar. Betimleme sözlü olabileceği gibi sayılarla da olabilir. Bu yöntemler, temelde var olan durumu betimlemeye, tasvir etmeye yönelik olan yöntemlerdir. Zaman zaman (sistematik gözlemde olduğu gibi) olayın ortaya çıkmasına yol açsalar bile, olaya ve sürece müdahale etmezler.
Betimsel yöntemler:
1 Tarama yöntemi
2 Doğal gözlem
3 Görüşme
4 Vak'a (olgu) incelemesi
5 İstatistiksel yöntemler.
1- Tarama yöntemi
Tarama yöntemi; soru listesi, görüşme gibi tekniklerden yararlanarak, belirli özelliklere sahip olan insanları ilgilendiren ya da olayı, o anki durumuyla saptama amacı güden bir araştırma yoludur. Genellikle bu yöntemle çok sayıda kişiye ulaşmak istenir. Tarama yöntemi; öğrenci ve öğretmen sorunlarının saptanmasında, oyların siyasal partilere dağılımının belirlenmesinde , pazar araştırmalarında , kamuoyu yoklamalarında çok kullanılır. Bunun için testlerden ve anketlerden yararlanılır. Testler : Test, bireyin yeteneğini , zekasını , kişilik yapısını , başarısını ortaya çıkaran bir ölçer ,bir araçtır. Test yoluyla bireyleri birbiri ile karşılaştırmak ve değerlendirmek mümkün olmuştur. Örneğin, üniversite giriş sınavlarında uygulanan testler öğrencileri başarı durumuna göre sıralar. Test , psikolojinin önemli araştırma yöntemlerinden biridir.Günümüzde özellikle eğitim ,endüstri ve psikiyatride yaygın olarak kullanılır. Anketler : Bir konuda düzenlenmiş soruları ilgili kişilere sorarak ya da göndererek bilgi derlemeye anket denir. Anket yönteminden daha çok kişilerin görüşlerini , kanılarını toplamak için yararlanılır. Anketin geçerliliği , soruların iyi hazırlanmış olması kadar anketi cevaplayanların içtenlikli olup olmamalarına bağlıdır.
2- Doğal gözlem
Doğal gözlem, organizmanın içinde bulunduğu fiziksel durumu ve onun bu durum karşısındaki davranışlarını doğal halde incelemektir. Gözlemde gözleyici , duruma ya da olaya herhangi bir müdahalede bulunmaz; varolanı saptamakla yetinir. Psikolojinin hemen her dalında gözlem kullanılır ; çocuk ve hayvan psikolojisi gibi toplumsal psikolojide de gözlemden yararlanılır. Söz gelimi , parmağını kesen bir çocuğu, bir fareyi yakalayan kediyi , bir maçta heyecanlanan kişileri gözleyebiliriz. Duruma ve olaya hiç karışmadan sadece gördüklerimizi betimlemekle bir çok bilgi edinebiliriz.
3- Görüşme
Konuşma ve konuşturma yoluyla bireyin değerlendirmesine görüşme denir. Görüşme bilgi edinmek amacı ile yapıldığı gibi , ruhsal bozuklukların tedavisi için de kullanılır. Psikoloji ve psikiyatrinin önemli araştırma yöntemlerinden biridir. Görüşme yöntemi , görüşmeyi yapan kişiye dayandığından oldukça özel bir yöntemdir.
4- Vak'a (olgu) incelemesi
Bazı durumlarda bireyi değerlendirmek ya da davranışlarını anlamlandırmak için geçmiş yaşantısını ve çevresini yakından tanımak gerekebilir. O zaman bireyden yaşamı boyunca başından geçen önemli olayları anlatmasını istemek, ilişki kurduğu insanların ona nasıl bir etkide bulunduğunu öğrenmek gerekir. İşte , bireyin geçmişinde yer alan önemli olayları betimsel bir biçimde yansıtan "bireysel öykü"ye vak'a tarihçesi ya da incelemesi denir.
5- İstatistiksel yöntemler
Psikolojik araştırmalardan elde edilen sonuçların birçoğu sayılar şeklindedir. Ancak sayısal bilgileri elde etmek yeterli değildir. Bilgilerin ne anlama geldiğini ve bunlardan nasıl geçerli sonuçlar çıkarılabileceğini de bilmek gerekir. Bunun için de istatistiksel yöntemlerden yararlanılır. İstatistik, sayı ile belirtebilen verilerin elde edilmesinde , sınıflandırılmasında , sunulmasında kullanılan bir yöntemdir. Bu yöntemle önce veriler toplanır ve bir araya getirilir. Daha sonra toplanan veriler sınıflandırılır. Bunu verilerin sunulması izler. Sunma , metin ya da tablolar şeklinde olabileceği gibi grafikler şeklinde de olabilir.

0 yorum

Yorum Gönder

KONU BAŞLIKLARI